एकात्मिक शेती पद्धतीतून अधिक उत्पादन

डॉ. वा. नि. नारखेडे, मीनाक्षी बेंडे, डॉ. रामप्रसाद खंदारेएकात्मिक शेती पद्धतीमध्ये पीक पद्धतीबरोबर फळे, भाजीपाला, दुग्धव्यवसाय, कुक्कुटपालन, शेळीपालन, वनशेती, मत्स्यशेती, मधमाशीपालन केले जाते.एकात्मिक शेतीद्वारे पीक पद्धती आणि जोड व्यवसाय -१) पीक पद्धती + दुग्ध व्यवसाय + गांडूळखत + चारापिके + बांधावरील झाडे + भाजीपाला + मधमाशीपालन.२) पीक पद्धती + दुग्ध व्यवसाय + कुक्कुटपालन + गांडूळखतनिर्मिती.३) पीक पद्धती + फळपिके + भाजीपाला + शेळीपालन + रेशीम शेती.४) पीक पद्धती + फळपिके + भाजीपाला + दुग्धव्यवसाय + मत्स्यपालन.५) पीक पद्धती - फुलपिके + औषधी वनस्पती + शेळीपालन + मधमाशीपालन.एकात्मिक शेती पद्धतीचा आराखडा (एक हेक्टर) -पीक पद्धती - क्षेत्र (हे.)सोयाबीन - रब्बी ज्वारी - (०.१ हे.)सोयाबीन - रब्बी कांदा - (०.१ हे.)सोयाबीन - रब्बी गहू - (०.१ हे.)मूग - वांगी - (०.१६ हे.)आले - (०.१ हे.)चारापिके -मूग - लसूण घास - ०.१५ हे.नेपिअर गवतफळपिके -लिंबू - साई सरबत्ती - ०.२० हे.आंतरपीकखरीप - सोयाबीनरब्बी - कोबीबांधावरील झाडे - करवंद, शेवगा, अंजन - ०.०४ हे.जनावरांसाठी गोठा, कुक्कुटपालन व गांडूळखत निर्मिती - ०.०५ हे.जोडधंदा -दुग्ध व्यवसाय - १ गाय (होलदेव), १ म्हैस (मुऱ्हा)कुक्कुटपालन - १०० ब्रॉयलर (वनराज, गिरीराज)एकात्मिक शेती प्रारूपामधील समाविष्ट घटक :i] फळपीक आणि आंतरपिके -कागदी लिंबू - ०.२० हे.(२० टक्के) जात - साई सरबती, लागवड १५ x १५ फूट.खताची मात्रा - १५ ते २० किलो शेणखत आणि ८०० ग्रॅम नत्र - ४०० ग्रॅम स्फुरद - ४०० ग्रॅम पालाश प्रतिझाड.आंतर पिके : पहिले वर्ष - कोबीदुसरे वर्ष - प्लॉवरतिसरे वर्ष - लवकीii] बांधावर झाडे : ०.०४ हे.(४ टक्के) - अंजन, शेवगा, करवंदफायदे :१) जनावरांना प्रथिनयुक्त चारा.२) कोवळ्या पाल्याचा भाजी म्हणून उपयोग.३) सजीव कुंपणासारखा उपयोग४) आर्थिक नफा.iii] दुग्ध व्यवस्थापन :- उत्कृष्ट गुणवत्तेची एक होलदेव गाय आणि एक मुऱ्हा म्हैस.- उपलब्ध सामग्रीतून गोठा (प्रति जनावर ६० चौ. फूट जागा) बांधावा.आहार -- एकदल व द्विदल चारा असावा.- दररोज हिरवा चारा २५ किलो व वाळलेला चारा १० किलो द्यावा. ६० ग्रॅम क्षार मिश्रण द्यावे.- दुधाळ गाईस एक ते दीड किलो खुराक शरीर पोषणासाठी, एक किलो खुराक प्रति २.५ लिटर दुग्ध उत्पादनासाठी द्यावा .- म्हशीच्या शरीर पोषणासाठी १.५ ते २ किलो, २ लिटर दुग्धोत्पादनासाठी १ किलो खुराक द्यावा.चारापिके - क्षेत्रफळ ०.१५ हे. (१५ टक्के)खरीप हंगाम : संकरित नेपिअररब्बी हंगाम : लसूण घाससंकरित नेपिअर गवत लागवड :बेणे - २५,००० कांड्या /हे.अंतर - ९० x ३० सें.मी. ( सरी - वरंबा)रासायनिक खते - (प्रतिहेक्टर) ६० किलो नत्र, ३० किलो स्फुरद लागवडीवेळेस. प्रत्येक कापणीनंतर ३० किलो नत्रउत्पादन - २ टन/गुंठालसूण घास लागवड (नोव्हेंबर) :बियाणे प्रमाण - २५ किलो/हे.अंतर - ३० x १० सें.मी.(सारा पद्धत वाफे)खतमात्रा - २५ किलो नत्र, ५० किलो स्फुरद /हे.उत्पादन : १ टन प्रति गुंठादुध उत्पादन (प्रति वेत):गाय - २००० ते २२०० लिटरम्हैस - १८०० ते २००० लिटरiv] शेळीपालन -प्रत्येक शेळीला १० चौ. फूट आणि करडासाठी ६ चौ. फूट जागा.फायदे :- दूध, मांस व लेंडी खत मिळते.- दीड वर्षात दोन वेतामध्ये एका शेळीपासून चार करडे मिळतात.- चार ते सहा महिन्यांच्या करडांना चांगला बाजारभाव.v] देशी कोंबडी पालन -फायदे : अंडी व मांस उत्पादन, विष्ठेपासून उत्तम प्रतीचे खत .जाती - गिरीराज, वनराज, सुवर्णधारा, कडकनाथ.वैशिष्ट्ये -- अंडी व रुचकर मांसासाठी प्रसिद्ध.- चांगली रोगप्रतिकार शक्ती.- नर चार महिन्यांत मांस विक्रीसाठी उपलब्ध (१२५ रुपये नफा)- मादी ५ ते ६ महिन्यांपासून अंडी देते. वर्षाला १०० ते १२० अंडीvi] मधमाशीपालन - मधमाश्यांमुळे पिकांचे उत्पादन वाढते. मध व मेणापासून उत्पन्न.vii] रेशीम शेती -तुती लागवड क्षेत्र - एक एकर१०० अंडी पुंजासाठी लागणारे क्षेत्र - ७०० ते ७५० चौ. फूटकीटकसंगोपनगृह आकार - ८२ x २३ x १५ फूटपट्टा पद्धतीने तुती लागवड - अंतर (५ x ३) x (२ फूट)- जाती : एम-५, एस-३६, एस-१३, व्ही-१- २५० अंडी पुंजासाठी १ एकर क्षेत्र- १०० अंडी पुंजापासून ६५ ते ७० किलो रेशीम उत्पादन- ५ पिकांपासून सरासरी एक लाखापर्यंत उत्पन्नviii] शेततळ्यातील मत्स्य शेती -आकारमान : ३० x ३० x ३ मीटर . त्यामध्ये ५०० मायक्रॉनची पॉलिथिन शीट तळाशी अंथरुन पाणी भरावे.जाती -१) देशी मासे - कटला, रोहू, मृगल२) विदेशी मासे - सिल्व्हर कार्प (चंदेरा), ग्रास कार्प (गवत्या), सायप्रिन्स- कटला, सिल्व्हर कार्प हे मासे पृष्ठभागावर, रोहू, ग्रास कार्प (गवत्या) मध्य भागात तर मृगळ, सायप्रिन्स हे मासे शेततळ्याच्या तळावर उपजीविका करतात.३) ८ ते १० महिन्यांत ८०० ते १००० ग्रॅम वजनाचे(प्रति हेक्टरी ५००० किलो) मासे मिळतात.एकात्मिक शेतीपद्धती नफा : (क्षेत्र १ हेक्टर )पीक पद्धती व भाजीपाला : ५८,९६० रुपयेदुग्ध व्यवसाय - २२,७२० रुपयेकुक्कुटपालन - ३,७६० रुपयेमधमाशीपालन - २,४७५ रुपये(टीप - बाजारपेठेतील दरानुसार फरक पडू शकतो.)संपर्क - डॉ. वा. नि. नारखेडे, ९८२२९९२८६४(पीक पद्धती योजना, वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी)